۱۳۹۲ مرداد ۲۴, پنجشنبه

در پاسخ به "فدرالیزم از حرف تا عمل" نوشته نعمت الله ترکانی

خدمت محترم ترکانی صاحب که درخواست نمودند تا نظریاتمان را در مورد مقاله ایشان بنویسیم. 
ترکانی صاحب:
چنانکه تاریخ سیاسی چهار سده قبل نشان میدهد فدرالیزم  در بخشی از امریکا، اروپا و اسیا وسیله برای تمرکز سیستم های اداری دولت ها تعریف های نا همگونی بوده است.  البته بدون مبالغه این سیستم ها در ممالک امپریالستی بخاطر بهره کشی از طبقات و قشر های اجتماعی  متفاوت فرمول بندی شده است. درین ممالک  برای ماستمالی تضاد های طبقاتی به نحو چشمگیری روز تا روز قوانین تازه وضع میشود. مشکلات حاد اقتصادی در یونان، ایطالیا، اسپانیا و همچنان کشمکش های سیاسی به خاطربهره کشی هر چه بیشتر از منابع انسانی در المان، فرانسه، دنمارک و بلژیک بوضاحت دیده میشود.
قباد:
این بستگی دارد که شما از کدام دریچه به فدرالیزم نگاه میکنید. مثلا در مورد روغن میتوان آنرا منبع بد کولسترول دانست یا هم میتوان آنرا یکی از منابع عمده انرژی برای انسان خواند.
ترکانی صاحب:
فدرالیزم در مجموع حتی برای ممالک رو به انکشاف قسمن جنجال افرین و خارج از دایره ای اقتدار ملی است . در ممالک عقب مانده و یا عقب نگهداشته شده و جوامع ناهمگون این سیستم تعریفی قابل ملاحظۀ را بخود نگرفته است.
قباد
فدرالیزم معجزه الهی غیر قابل نقد یا بدون نواقص نیست. زمانی آن رسیده تا ما بحث فدرال را در ارتباط به وضعیت موجود افغانستان با درنظرداشت تجربه های جهانی مطرح سازیم. منابع زیاد در دسترس هستند که فدرال را به عنوان سیستم مدرن دولت داری خوب و موثر به معرفی میدارند و در ضمن بگونه طبعی چالش های سر راه آنرا نیز مطرح میسازند.
ترکانی صاحب:
البته که فیدرالیزم یک سیستم مدرن مدیریتی  برای خلاصه کردن توسعه اجتماعی شمرده میشود ولی نه برای ممالکی که جنگهای متوالی تمام زیر بنا های اقتصادی و فرهنگی آنرا به رکود مطلق مواجه کرده باشد. در مملکتی که در هر گوشۀ آن جنگسالاران حرف اول را میزنند و نیرو های بیگانه برای برقراری دیموکراسی و امنیت لشکر کشی دارند و تمام بودجه های نظامی و انکشافی آن از منابع خارجی تأمین میشود طرح فدرالیزم یک خواب و یک خیال بیش نیست.
قباد:
خوشبختانه این پاراگراف شما پاسخ پاراگراف قبلی تان را ارایه کرده است. در ضمن میتوانید به تاریخ بحران زده کشور های فدرال مراجعه فرمایید که آنها کشور های فدرال امروز نبوده اند و بلکه در اوج بحران برای حل بحران به نظام فدرال پناه برده اند. (فکر کنم این موضوع قبلا نیز به شما کامنت داده شده بود و پاسخ در مورد آن دریافت نگردید). شما به عنوان یک نویسنده نیاز است تا به عوامل ظهور جنگ سالاران٬ بحران اقتصادی٬ امنیتی و مداخلات خارجی در ارتباط به طرح فدرال و پاسخگویی آن به این عوامل مراجعه فرمایید. بگونه مثال سیاست های امیر عبدالرحمن خان٬ نادرخان٬ مشکلات قومی در درون حزب دموکراتیک خلق افغانستان٬ جنگ های قومی تنظیم های جهادی٬ مشکلات قومی و پیامد های ناگوار حکومت کرزی... و بلاخره آخرین پیام آقای حکمتیار یکی از طرف های عمده جنگ های قومی در افغانستان. تداوم بحران قومی٬ زبانی٬ مذهبی٬ سمتی٬ اقتصادی و امنیتی برای ما رفاه اجتماعی و کوتاه شدن دست بیگانگان را به بار نمیاورد. 
 :ترکانی صاحب:
 ــ جامعه افغانستان از نظر اقتصادی و فرهنگی با جوامع غرب مثل المان، سویس، بلجیم، امریکا، کانادا، مکسیکو و از جوامع1 شرقی چون هندوستان، پاکستان و امارات عربی تفاوتهای چشمگیری دارد. امروز هندوستان یکی از ابر قدرت های اقتصادی جهان است و پاکستان با وصف همه ورشکستگی های اقتصادی سیاسی هویت فرهنگی خود را باز نیافته است. هر چند قدرت اتمی بشمار میرود. تفاوت های طبقاتی میان ایالات سوبه سرحد، سند، پنجاب و همچنان تبعیض های قومی و زبانی میان پشتون ها، بلوچ ها و اردو زبان ها به حدت و شدت رو به افزایش است. پنجابی ها صاحب تمام قدرت سیاسی اقتصادی اند ولی  نود در صد مردمان سوبۀ سرحد و بلوچستان در فقر و تنگدستی زندگی میکنند و تازۀ این دو ایالت محل خیزش های جدایی طلبانه است . 
قباد
۱. بلی مرتضی محمود نیست و محمود قاسم. هر یک خودشان هستند. سویس هندوستان نیست و افغانستان هندوستان من با این فلسفه شماموافقم. ولی باز هم به تاریخ فدرال شدن این کشور ها مراجعه فرمایید و زمانی فدرال شدن آنها را ۲۰۱۳ قبول نکنید.
ترکانی صاحب:
۲ ــ سطح سواد و آموزش در افغانستان نسبت به فقیرترین مملکت افریقایی چون ایتوپی، الجزایر و حتی کامران به مراتب  پائنتر بوده و مردم از مفاهیم فیدرالیزم و دیموکراسی چیزی نمیدانند.
قباد:
۲. یعنی مردم افغانستان در مورد نظام پارلمانی٬ شاهی٬ ریاستی و در کل حکومت های متمرکز دانش و آگاهی کامل دارند ولی در مورد فدرال سطح دانش آنها پایین است؟ 
ترکانی صاحب:
3 ــ با یک نگاه کوتاه به دوران زعامت غیر متمرکز جهادی  و بعد در دوران دیموکراسی امریکایی  میشود نوعی خود مختاری  و یا فیدرالیزم را در افغانستان بیاد اورد. در زمان حکومت برهان الدین ربانی بدون طرح و یا ریخت یک دولت فدرالی افغانستان به زون ها و نواحی ذیل تقسیم گردیده بود. این زون ها با حکومت مرکزی صرف ارتباط حزبی و یا تنظیمی را حفظ کرده بودند.
قباد:
۳. من فکر نکنم این نظر شما علمی یا قابل قبول باشد که زمان جنگ های داخلی در افغانستان حکومت فدرال بود. چون فدرال تعریف و مفاهیم علمی خاص خود را دارد که اصلا قابل مقایسه نیست . با آنهم مثال شما را میشود به عنوان یک مثال شرایط جنگی داخلی با تحمیل شدن نظامیان یا قوماندانان جهادی مورد مطالعه قرار داد نه نمونه از فدرال و فکر کنم شما درک نادرستی از فدرال را برای خواننده انتقال میدهید یا حتی از مطرح کردن دقیق ساختار نظام فدرال در فرار هستید و نمونه را که شما ذکر کرده اید مثال از یک حکومت متمرکز در کشور مثل افغانستان است نه نظام فدرال.
ترکانی صاحب:
4 ــ با نگاهی به تاریخ نمونه های ازین سیستم های تمرکر زدایی در محدودۀ جغرافیایی خراسان و بعد افغانستان را میشود ارزیابی کرد. این سیستم ها که اکثرا بصورت حکومت های محلی طایفه ای و یا قبیلوی در کل سیستم های دولتی قرار داشت نه به فدرالیزم و اهداف اقتصادی فرهنگی آن ارتباطی دارد و نه میشود آنان را نمونۀ فدرالیزم تلقی کرد.
قباد
۴. ببخشید که در بالا زیاد نوشتم٬ شماره چهارم نوشته شما پاسخ خودتان است به نوشته شماره سوم تان.
ترکانی صاحب:
5 ــ به نظر من افغانستان میتوانست در نیمۀ دوم قرن بیستم و یا قبل از آن بسوی فدرالیزم قدم بر دارد. زیرا در آن وقت افغانستان دارای دولت مرکزی و امنیت کامل بود. نه دست بیگانه بر مقدراتش حاکم بود و نمونه های بارزی از فعالیت های اشخاص منفرد حکومتی در ولایات افغانستان  جهت نزدیکی اقوام و وحدت ملی، توسعه و انکشاف بدون در نظرداشت دساتیر مرکزبذل مساعی میکردند. طوریکه ولایات قندهار، هرات، مزار شریف، پروان و ننگرهار با زعامت والیان غمخوار از رشد اقتصادی و فرهنگی نسبی بر خوردار بود. ولی در شرایط فعلی دیگر این امکان میسر نیست. زیرا تضاد های قومی، لسانی و همچنان عدم امنیت و خلای قدرت در نظام. جنگهای فرسایشی، فساد اداری،  در تمام خاک افغانسان حکمفرماست. جنگسالاران با زور سلاح و شانتاژ توده های مردم رای سیاسی آنان را تحت شعاع قرار میدهند و نمونه آنرا در جای گرفتن مجرمین جنگی بازور سلاح و باند های تبهکار شان در اولین پارلمان و  مجلس سنا میتوان بوضاحت مشاهده کرد. 
قباد
۵. آنچه را به عنوان مشکلات یا چالش ها شمرده اید در یک نظام فدرال حد اقل پاسخ های مناسب خود را دریافت میکند و بس.
ترکانی صاحب:
 دوستانی که با گزینۀ فدرالیزم رای مثبت دارند جامعۀ افغانستان را باید زیادتر از طرح های فدرالی و تمرکز زدایی به دیموکراسی و وحدت ملی که اخیرا بر ضد آن توسط باند های فایشستی پشتون و تاجیک وسیعا دامن زده شده فکر کنند و بدانند که نسبت عدم سواد کافی و ریخت ایتنیکی زون ها و نواحی گزینش هر الترنیتیفی به جای حکومت مقتدر مرکزی، وضیعت  را پیچیده تر از هر وقت دیگر میسازد و بخاطر تنظیم ها، گروپ های مسلح و باند های مافیای مواد مخدره امنیت بیش از پیش مختل و زمینه رکود انکشاف و توسعه مهیا میگردد. هیچکس نمیتواند ادعای موجودیت مقدار زیاد سلاح های غنیمت گرفته شده از دوران جهاد را که در مخفی گاه ها پنهان شده  انکار کند و طبیعتا این سلاح ها در موقعیکه تمرکز قدرت مرکزی کم شود برای مقاصد نظامی ملک الطوایفی و تنظیم سالاری، چور و چپاول و جدایی طلبی بکارخواهد رفت.
قباد
احساس شما قابل قدر است ولی حکومت متمرکز در کشور نامتجانس افغانستان داروی از قبل تجویز شده با اختلاطاط غیر قابل جبران است. اینجا حرف جدید برای این بیمار سالها خفته در بستر بیماری حاکمیت متمرکز تجویز نکرده اید و آن را محکومت به تداوم وضعیت درد آور موجود کرده اید.
ترکانی صاحب:
 حتی در زمان عبدالرحمن خان قسمت های مرکزی افغانستان به نام هزارستان و در زمان کمونست و رهبری احزاب هشتگانۀ ملیت هزاره در ایران به نام غرجستان جدایی خود را از دیگر ملیت های افغانستان کتمان نمیکردند. هم اکنون  دور ترین قراء و قصبات کشور روزانه ازین گونه اتفاقات آسیب های فراوانی میبینند. 
قباد:
خیلی خوب٬ پس چرا برای این مشکل و حقیقت راه حل مطرح نمیسازید. نشود این قسمت نوشته شما شباهت به پیام عیدی حکمتیار داشته باشد و راه حل آنرا سرکوب هزاره ها بدانید؟
ترکانی صاحب:
6 ــ طالبان به حیث یک نیروی فعال سیاسی  اضافه تر از یک و نیم دهه تمام سیستم های دولتی و حکومتی افغانستان را به چالش گرفته اند. این نیرو هر چند تار  های خیلی ضعیفی در بافت دولت های گذشته و حال افغانستان داشته اند اما توانسته اند تا در معادلات قدرت یکطرف را سنگینتر بسازند. این مردم که سخت پایبند قوانین شرعی وفقی در اصول و راه اورد های حکومتی اند نه تنها با طرح فدرالیزم در افغانستان مخالفت نشان میدهند بلکه شرعا خواستدار پان اسلامیزم بوده و یا حد اقل طرفدار امارت اسلامی اند که در آن رهبر یا امیر مرجع  قدرت دولتی و قانون گذاری شمرده میشود. 
قباد
۶. خوب دیگه ما کجا گفتیم باید به به طالبان و خواست های منفی آنها تسلیم شویم؟ به فرض اینکه طالبان یک حقیقت باشند٬ آنها یک حقیقت تلخ و یک فاجعه هستند و نمیشود از فاجعه استقبال کرد.
ترکانی صاحب:
7 ــ  مناسبات عشیره ای و قومی در افغانستان و خاصتا بعد از حکومت های کمونیستی در اذهان مردم ریشه دوانده است. هم اکنون بخاطر ایجاد تفرقه میان ملیت پشتون و تاجیک کار زار جنگهای تبلیغاتی چه در میدیای داخلی و چه در انترنت به اوج خود رسیده. یکی لوی افغانستان، یکی خراسان و آریانا میگوید و یکی هم نظارگر این زد وبند های پشت پرده است. درین صورت  زون های جداگانه با ریخت های ناهمگون چطور میتوانند به اتحاد نظر و عمل این سیستم را رهبری کنند. قرار احصایه های شخصی اینجانب مثلن از ده بخشداری هرات  حد اقل پنج بخش  آن یعنی گلران، پشتون زرغون، غوریان، کشک کهنه، ادرسکن  هشتاد درصد نفوس آنرا اقوام و قبائل پشتون تشکیل میدهند و با این ترکیب چه کسی تظمین توافق بر حکومت محلی را بدون تبعیض میکند و یا حد اقل احتمال بیعدالتی  در مقابل آنانرا منتفی میداند.
قباد
۷. من نه خراسان میگویم و نه آریانا. من یک افغانستان واحد و یک خانه مشترک میخواهم با حقوق مساویانه شهروندی آرزو دارم. اگر شما تشویش مشکلات قومی در سطح استان ها را مطرح میسازد و از آن بیم دارید٬ پس چرا این بحران را در سطح وسیعتر آن یعنی در سطح کشور مطرح نمیسازید؟ فدرال معجزه نخواهد کرد ولی میتواند بحران های موجود را کاهش دهد٬ همانگونه که شما اشاره کردید. مثلا در شرایط قومی کشور حاکمیت تاجیک ها حقوق شهروندی همه پشتون ها را به خطر مواجه میسازد٬ ولی در فدرال این تشویش شما در سطح چندین شهرستان تقلیل میاید و به همین گونه در حاکمیت قومی پشتون ها این تشویش شاید به چند شهرستان در لغمان٬ ننگرهار قندهار تقلیل یابد که خود میتواند یک گام مثبت باشد و هنوز ما به بحث حل پرسش های پیرامون جایگاه اقلیت های قومی٬ زبانی و مذهبی در ایالات فدرال وارد نمیشویم.
ترکانی صاحب:
یکبار دیگر به دوستان تبادل نظر دارم که ما زیادتر از پیشکش نمودن نوع و یاسیستم دولت و حکومت داری ؛ باید به فکرآوردن امنیت، آزادی، برابری و برادری برای همه ملیت های وطن  باشیم . فرقی ندارد که در راس  دولت و حکومت پشتون قرار بگیرد، تاجیک، هزاره و یا ازبک. اگر در افغانستان هر نوع سیستم دولتداری بیائید ولی مستعمره یکی از ابر قدرت ها بوده و نتواند امنیت، آزادی و خود کفایی را بوجود آورد هم در نزد خدا و هم در نزد مردم شرمنده خواهیم بود.
قباد
این احساس و آروزی شما یک تخیل و خواست مشترک همه ما است. فکر کنم در جایی دیگری نیز به این پرداخته بودیم که امنیت٬ آزادی٬ برابری و برادری اهداف مقدس هستند و برای رسیدن به هدف ما به راهکار ها نیاز داریم و در زبان عامیانه گفته اند که با الواح گفتن دهن شیرین نمیشود و امیدوارم در مقاله بعدی تان به این بپردازید که در افغانستان امنیت٬ آزادی٬ برابری وبرادری بگونه واقعی آن و بدور از نصیحت های اخلاقی و پند و وعظ کردن چگونه بدست میاید.
به امید افغانستان که در آن یک یک پشه یی٬ یک بلوچ یا هزاره و ازبیک بتواند ریس جمهور و رهبر کل شود و ما از بحث ننگین و شرم آور اقلیت و اکثریت به یک بحث انسانی تر وارد شویم. 

۱۳۹۲ تیر ۳, دوشنبه

خشونت از من و تو ما میشود

خشونت از من و تو ما میشود.خشونت از فریاد مادر و از قهر پدر آتش خشمش را 
شلعه ور تر میسازد و آموزگار  خشونتگرا راه آنرا به جامعه باز میکند. خشونت از آنجا به من و تو٬ به کودک و نسل امروز و نسل های فردا بر میگردد که ما مشروعیت بخشیدیمش. ما خشونت را بنام قوم٬ زبان٬ مذهب و جغرافیا در وجود خود٬ خانواده و جامعه بشری مشروعیت میبخشیم و خود نیز در آتش آن میسوزیم. بیشترین قربانیان خشونت٬ خود جامعه خشونت گرا و خشونت پسند است. آنانیکه امروز پرورش میابند تا ما را بجرم باور٬ مذهب٬ قوم٬ زبان و جغرافیا مورد قهر و خشونت قرار دهند٬ برای خشونت در میان خود نیز دلایل زیادی میابند و با مشروعیت کامل به جنایت حتی علیه همدیگر میپردازند. پس برای اینکه ما٬ جامعه و فرزندانمان قربانیان خشونت نبوده باشیم٬ باید خشونت علیه دیگران را نپذیریم و بیاید از همین حالا شروع کنیم. 

۱۳۹۲ اردیبهشت ۵, پنجشنبه

هفت و هشت ثور

هفت ثور٬ هشت ثور را زاد و این دو زایش نامیمون تاریخ٬ افغانستان را به چنان تباهی و گمراهی کشانید که سالهاست نمیتواند کوچکترین روزنه روشنایی برای تابیدن به تاریکی های هفت و هشت ثور را باز کند. نوشته های زیادی در تحلیل از این دو روز نشر میشوند و از ملامت و سلامت داود خان تا به عملکرد احزاب و جریانات وابسته به اتحاد جماهر شوروی سابق و جمهوری اسلامی پاکستان به نشر میرسانند٬ اما آنچه برای من مهم است٬ پیامد های خون آلود و درد آور این دو روز ننگین است که شاید خاطرات اکثریت ما پر از تصاویر٬ لحظه ها و یاد های  تلخناک آن باشد.
من نمیتوانم بیشرمانه به هفت و هشت ثور افتخار کنم. من نمیتوانم آنانی را که زنده بگور شدند  به فراموشی بسپارم و نمیتوانم آنانی را که بی گناه فربانی سیاست های پاکستان شدند نادیده بگیرم. برای آینده بهترباید وجدان ها بیدار شوند و بدی ها را تقبیح کنند. برخلاف آنچه میگویند٬ در هشت ثور کاخ دارالامان بیشتر از کاخ کرملین٬ کاخ سفید و هر کاخی دیگری لرزید و با لرزه اش  خانه های شهروندان افغانستان را چنان لرزاند که هزاران کودک٬ مرد و زن بیگناه را در مقابل چشمان عزیزانشان بخون و درد و رنج کشاند. تا زمانی که از این تاریخ تاریک و ننگین نیاموزیم٬ انتظار برای تغیری بهتر در زندگی نخواهیم داشت.  

۱۳۹۱ دی ۱۷, یکشنبه

ترویج فرهنگ خشونت

یک قاتل حرفوی گفته بود " کشتن انسان برای اولین بار مشکل است و زمانی که یکبار این عمل را انجام دادی بار دیگر کشتن انسان و کشتن مرغ برایت یکسان است". زمانیکه ما  هویت انسان بودن را با مرز بندی های مذهبی یا اندیشوی محدود میسازیم و دیگر اندیش را بجرم باور و اندیشه اش واجب الخشونت میدانیم٬ در حقیقت خشونت علیه بشر را پذیرفته ایم. در کشور ما خشونت بنام کافر٬ کمونیست٬ شیعه٬ سنی و غیره... آغاز میشود و بلاخره این خشونت با تاسف بخش از فرهنگ جامعه و افراد مربوط به آن میشود که بدترین نوع مشروعیت یافته آن  درسطح خانواده خشونت علیه زن است. کافیست یک شخص یا یک گروه تلقین شود٬ بپذیرد یا از نظر سیاسی مورد سؤاستفاده قرار گیرد که فلان گروه یا شخص کافر یا ... است و باید مورد خشونت قرار گیرد. دوستانی که به نوعی از خشونت یا فرهنگ خشونت حرف میزنند فراموش نکنند که خود٬ خانواده٬ اطرافیان و همشهریانشان بگونه مستقیم یا غیر مستقیم متاثر شده از فرهنگ جا افتاده خشونت هستند. مثلاٌ خشونت دیدگاه فاشیستی گروه طالبان همه مردم افغانستان را تهدید میکند و برای مقابله با اساسات و ریشه های این بدبختی باید با اساسات و ریشه های خشونت مبارزه کرد و فرهنگ خشونت گرایی را به فرهنگ همپذیری تغیر داد. من از یک پاکستانی نظامی در شهر طالقان استان تخار پرسیدم ( اینگلسی صحبت میکرد و من دانشجو بودم به خانه میرفتم) که مسعود هم مجاهد است٬ پس شما چرا علیه آنها جهاد میکنید. پاسخ گفت که آنها یاغی و سرکش هستند و جهاد علیه آنها فرض است. خود میدانید که این فرض خواندن جهاد و خشونت علیه مردم افغانستان توسط گروه های افراطی چی بدبختی های که نیافرید. نه به کودک و زن رحم کرد و نه هم به درخت و مسجد. ولی برای بسیاری ها قابل پذیرش بود٬ چون خشونت در فرهنگ و ذهنیت آنها مشروعیت یافته است. در جامعه که شمشیر و خشونت حاکمیت کرد٬ این شمشیر و خشونت روزی به سراغ همه خواهد آمد و جامعه فاشیست بیشترین قربانی را در میان خود دارد.

۱۳۹۱ مهر ۲۱, جمعه

افغانستان خط مقدم مقاومت علیه تروریزم و افراط گرایی

از دیر بدینسو افغانستان با وجود چالش های چون حکومت دیکتاتور و مستبد رژیم های کمونیستی و مشکلات داخلی نقش سنگر مقدم مقاومت علیه تروریزم را ایفا نموده و از منافع و آزادی های منطقه و آرامش جهان دفاع نموده است. بر عکس, پاکستان با ایجاد مراکز تربیه و تجهیز افراط گرایی و تروریزم با استفاده از چهره ها و افکار مزدور به این کشور سالهاست در مقابل مردم افغانستان میجنگد و به این جنگ اسم و آدرس مقدس میدهد.

بنابر استبداد و اشتباهات رژیم کمونیستی مردم مجبور به مخالف علیه حاکمیت آنها شده ٬یا دست به فرار زدند و یا هم با امکانات دست داشته علیه آن رژیم به مقاومت پرداختند. با تاسف چنین جریان ملی در گرماگرم جنگ سرد قرار گرفت و گروه های افراطی با امکانات که از طریق هواداران شان بدست میاوردند مبارزات مردم افغانستان را در گرو امکانات سرازیر شده از منابع نادرست چون دستگاه آی اس آی پاکستان و استخبارات ایران قرار دادند. عمدتاً احزاب حمایت شده از سوی رژیم ایران و آی اس آی پاکستان که رهبران آنها در بستر های نرم آرامش لمیده بودند ٬نقش لوجستیک آلوده به فساد و وابسته را در شرایط که مردم افغانستان دشوار ترین روز های خود را سپری میکردند بازی مینمودند و آهسته٬ آهسته این تجارت به  یک جنایت تاریخی و سقوط افغانستان به دامن سیاست های پاکستان تبدیل شد و نتیجه آن جز بدبختی یک کشور چیزی دیگری نبوده است.

گروه های تجهیز شده توسط حکومت های پاکستان و ایران که خود را وابسته به  تنظیم های جهادی میدانستند بگونه غیر مسول با شیوه های مدیریتی شخصی مناطق تحت تسلط خود را اداره میکردند و بهأ استبداد رژیم کمونیستی و این گروه های مسلح را مردم افغانستان با دادن خون٬ مال و تحمل رنج و مشقت میپرداختند. البته در همه جبهات چنین نبوده است ولی اکثریت جبهات با تاسف در آزار و اذیت مردم دست کمی از رژیم کمونیستی نداشته و روش این استبداد متفاوت و حتی در خیلی موارد به مراتب دردناکتر نیز بوده است. عملکرد های منفی این جریانات در همینجا خاتمه نیافته و در حقیقت آنها مجرأ های ورود افراط گرایی٬ بنیاد گرایی٬ ترویج فرهنگ فساد و تروریزم بین المللی به کشور شدند. هجوم روز افزون گروه های تبهکار عرب تحت نام جهاد٬ بحران افغانستان را روز به روز بیشتر میساخت و صرف نظر از مبارزات برحق مردم افغانستان علیه رژیم استبدادی و خود فروخته کابل٬ در هر دو سوی جبهات جنگ فرزندان مادران بیچاره افغانستان قربانیان اصلی این جنگ بودند که از یک سو آماج حملات قوت های قشون سرخ قرار میگرفتند و از سوی دیگر هم مورد حملات نیرو های افراط گرا عرب و وابسته به آی اس آی پاکستان. حضور جنگجویان عرب با پول های هنگفت و معامله در سطح رهبریت تنظیم های جهادی یک روند سیاسی تحمیلی بالای مردم افغانستان بود که از پشاور پاکستان آب میخورد و تا روستا های افغانستان بیداد میکرد. بنابر رابطه رهبریت لمیده در پشاور و تهران٬ مردم در داخل افغانستان توان تایید یا رد حضور نیرو های دهشت افگن بیگانه را نداشتند٬ همانگونه که امروز نیز سطح رهبری طالبان حضور دهشت افگنان را تضمین میکند و در سطوح پایانی آنها به مردم تحمیل میشوند.

با خروج نیرو های ارتش سرخ شوری٬ افغانستان وارد مرحله جدید میشود و داکتر نجیب نیز با نرمش بیشتر در مسایل چون دین٬ مذهب٬ قوم٬ زبان و گروه های شورشی وارد سیاست جدید تر میشود٬ ولی برنامه های صلح او از سوی تنظیم های جهادی که خود را در برتریت نظامی میدیدند پذیرفته نمیشود. وضعیت آن زمان شباهت کامل به موضع گیری موجود طالبان در مقابل دولت افغانستان دارد. در آن زمان تنظیم های هفت گانه جهادی در مناطق تحت تسلط شان علیه یکدیگر نیز بجنگ میپرداختند که قربانیان اصلی آن مردم روستا های افغانستان بودند و مصارف و انگیزه های این جنگ ها را نیز آی اس آی از طریق رهبریت تنظیم ها سازماندهی میکرد و تنظیم های اهل تشیعه که رهبریتشان در ایزان مستقر شده بود نیز وضعیت بهتر از این نداشتند.  با خروج ارتش سرخ ٬انها از میدان جنایت و جنگ افغانستان حذف شدند و جنگ میان حکومت افغانستان٬ تنظیم های جهادی مستقر در پشاور و ایران با  همکاری نیرو های دهشت افگن بین المللی ادامه یافت.

ارتش افغانستان را افسران و سربازان افغانستانی تشکیل میدادند که به ناچار در مقابل عرب ها و آی اس آی از سرزمینشان حمایت میکردند. اینجا هدف نادیده گرفتن نقش مقاومت در برابر نظام استبدادی آن زمان  در افغانستان نیست٬  مبارزات آزادی خواهانه مردم افغانستان در گرو امکانات مالی و سازماندهی آی اس آی پاکستان٬ رژیم ایران و گروه های دهشت افگن عرب قرار گرفت و در سطوح پایانی هدف مردم عمدتاًً مبارزات مقدس آزادی خواهانه بود.  حضور عرب ها در خطوط مقدم جبهه٬ انجام وظایف لوجستیکی و برنامه ریزی تخریبی موارد مستند و غیر قابل انکار بودند که ارتش افغانستان در مقابل این تخریب کاری ها دفاع میکردند و در آن زمان دفاع از افغانستان در مقابل سیل از نیرو های افراطی به معنی دفاع از منافع جغرافیای فراتر از افغانستان نیز بود که بگونه غیر مستقیم از مقاومت مردم افغانستان در برابر دهشت افگنان مستفید میشدند.

با ورود تنظیم های جهادی به شهرهای بزرگ٬ اختلافات درونی آنها که در روستا ها و شهر های کوچک تحت تسلط شان سبب خونریزی و بدبختی شده بود به شهر های بزرگ راه باز کردو دیگر افغانستان درحقیقت ساحه جنگ و مبارزات درونی این گروه ها بود و باز هم قربانیان اصلی این اختلافات مردم افغانستان بودند. جنگ های کابل آغاز نبود٬ بلکه توسعه بیشتر ویرانگری های بود که قبلاًً در ساحات تحت تسلط تنظیم های جهادی جریان داشت. هنوز حضور پر رنگ سازماندهی مالی و رزمی گروه های عرب افراط گراه و سیاست افراط گرایانه سیاسی آی اس آی با قدرت تمام نقش بازی میکرد. حکومت داکتر نجیب به بعضی از گروه های مجاهدین جا باز کرد و حالا دولت مجاهدین در کابل خود با سیاست های از قبل طرح شده دوستانشان دست به گریبان بود و بنابر نفوذ عمیق و مشترکات فکری نمیتوانستند موضع گیری مشخص در قبال دشمنان انجام دهند٬ با آنهم  دوباره مقاومت فرزندان افغانستانی در مقابل گروه های افراطی که بیشتر به آی اس آی  وابسته و وفادار باقی مانده بودند رنگ و بوی دیگری بخود گرفت.

با ظهور طالبان دست آی اس آی و همکاران دهشت افگن بین المللی آنها بگونه وسیع برای تباهی و ویرانی باز شد و مقاومت در برابر نیرو های طالب- القاعده که امروز آنرا جنگ علیه تروریزم بین المللی مینامند بدوش مردم افغانستان باقی ماند. القاعده با شعار امارت اسلامی و حضور گروه های دهشت افگن و افراطی از چیچین و کشور های آسیای میانه خطری جدی و ویرانگری برای منطقه بودند که تنها مانع در راه این خواست آنها مقاومت با ارزش ولی  قابل نقد مردم افغانستان بود. چون پدیده افراط گرایی و دهشت افگنی در انجام عمل خشونت آمیز مرز را نمیشناسد٬ هشدار های مبنی بر خطرناک بودن آنها به امنیت جهانی نیز داده شد که با بی توجهی قدرت های جهان همراه بود و مردم افغانستان را در برابر این پدیده شوم و ننگین تنها گذاشتند.

نیرو های مقاومت مردم افغانستان که از خیلی جهات قابل نقد بودند در حقیقت در مقابل گروه های افراطی از کشور های آسیای میانه٬ پاکستان٬ افغانستان٬ چیچین٬ کشور های عربی و آی اس آی و ارتش پاکستان در جنگ و دفاع بودند. اینجاست که ما ادعا میکنیم افغانستان در برابر تروریزم بین المللی نه تنها از خود بکلکه از آزادی و ارزش های جهانی و منطقوی دفاع نموده است. با وجود نقاط منفی و منفور بودن رژیم های کمونیستی ٬ جنگ بالای مردم و حکومت افغانستان از آن زمان تحمیل شده بود و حالا من شخصاً در خیلی از موارد رژیم وقت کابل را در دفاع از کشورش در برابر عرب ها و آی اس آی پاکستان حق بجانب میدانم٬ به عنوان مثال دفاع از جلال آباد یکی از افتخارات تاریخی افغانستان است. اگر مقاومت مردم افغانستان نمیبود٬ گروه های دهشت افگن با روپوش فریبنده مذهبی  بدون شک دروازه های کشور های آسیای میانه را بروی افکار و برنامه های خود باز میکردند و آی اس آی به هدف استراتیژیک خود که ایجاد یک ساحه وسیع یا امپراتوری با مدیریت افراطی است میرسید. ترور احمد شاه مسعود در  نهم سپتمبر برای دسترسی به یک افغانستان سرتاسری توسط گروه های دهشت افگن  و حادثه ۱۱ سپتمبر و پیوند این دو حادثه در برنامه های عملیاتی القاعده-طالب و ارزش منطقوی و بین المللی مقاومت مردم افغانستان در برابر تروریزم بین المللی را بیان میدارد. اگر القاعده افغانستان را بصورت کل در کنترول میداشت بزودی پایگاه های خود را در کشور های آسیای میانه نیز ایجاد میکرد و بحران دهشت افنگنی در منطقه و جهان چهره دیگری بخود میگرفت و حملات نیرو های بین المللی را نیز به چالش های جدیتر از آنچه امروز دارند مواجه میساخت. چون دهشت افگنان دیگر بخش های از یک کشور نه بلکه یک منطقه وسیع را با حمایت مستقیم آی اس آی در اختیار میداشتند.

میخواهم نتیجه بگیرم که مردم افغانستان قربانیان افراط گرایی و دهشت افگنی هستند و آنها سالیان متمادی در برابر این پدیده شوم مبارزه سیاسی٬ فرهنگی٬ اندیشوی و نظامی نموده اند و ما مستحق زندگی آزادتر و بهتر از آن هستیم که بدست و سیاست دهشت افگنان سپرده شویم. ما سنگر اول مقاومت علیه افراط گرایی و تروریزم و قربانیان اصلی آن هستیم و نباید بیشتر از این کشور و خانه ما میدان جنگ های ویرانگر تحت شعار دین و مذهب باشد. جنگ در افغانستان در حقیقت جنگ میان افغانستان و پاکستان بوده است که در زمان های مختلف نیرو ها و شخصیت های وابسته به پاکستان آله دست این کشور در مخالفت با مردم و کشورشان قرار گرفته اند و با تاسف این روند هنوز با در خدمت قرار داشتن گروه طالبان و حزب اسلامی ادامه دارد.    

۱۳۹۱ شهریور ۳۱, جمعه

حکومت مجاهدین به مثابه حکومت دینی BBC

۱۳۹۱ شهریور ۲, پنجشنبه

آیا ما آماده پذیرش دموکراسی بوده ایم؟

این نوشته در جواب یکی از دوستانی است که میخواست بداند آیا مردم افغانستان شایستگی نظام مردم سالار را دارند و یا خیر؟
به نظر من در همه جوامع تمایل بسوی دموکراسی بگونه طبعی آن وجود داشته است. یعنی میتوان گفت که دموکراسی هم اکتسابی هست و هم انتقالی. به نظر من تمایل به اساسات دموکراسی در جوامع مختلف بگونه آگاهانه یا نا آگانه آن وجود دارد. در این پرسش نباید اصل تاثیر پذیری جوامع را از یکدیگر فراموش کرد که این تاثیر پذیری از راه های ممکن چون مهاجرت٬ تجارت٬ مطالعه .... امکان پذیر است و پس نمیتوان یک پدیده سیاسی یا اجتماعی را تنها اکتسابی یا انتقالی خواند. اگر به موارد زیر مراجعه فرمایید در میابید که خیلی از ویژگی های دموکراسی یا مردم سالاری را میتوان در هر جامعه ممکن بصورت نا مکمل دریافت: 
دموكراسي از واژه يوناني دموس ( يعني خلق ، مردم) و كراتوس ( يعني حاكميت، قدرت) مشتق است.کارل پوپر ميگويد دموکراسي هرگزحکومت مردم نبوده، و نه ميتواند باشد، و نه بايستي که باشد.  اين خطرناک است به مردم و به ويژه به کودکان بياموزيم که دموکراسي به معني حکومت مردم است، يعني حکومت عموم، که حقيقت ندارد.

من مطمین هستم که تمایلات نقش بیشتر مردم بر شیوه ٬ تداوم٬ به قدرت رساندن یا هم دور ساختن از قدرت در انسان ها وجود داشته است ولی آنچه مهم است روش بدست آوردن این خواست هاست که به نظر من باید از سوی نخبگان یک جامعه معرفی و حمایت شوند.ما در افغانستان تجربه جنبش های که روی ارزش های دموکراسی فعالیت داشتند را بنام مشروطه خواهان٬ فعالیت های دهه دموکراسی .... میتوانیم دریابیم که در آن زمان این خواست بیشتر مردمی بوده ولی بدون شک متاثر از آنچه در جهان اتفاق می افتاد.

1.   رقابت آزاد برسراحراز سمتها،مقامها ویا کرسی های انتخابی را اگر شما در افغانستان از هر فرد بپرسید مطمین هستم که با شما موافق خواهند بود.

2.    برگذاری انتخابات منصفانه،بدون استفاده از زور یا اجبار و بی آنکه هیچ گروهی در جامعه حذف یا محروم شود؛که در دوره های مشخص،برای تصدی سمتها یا مقامها، برگزار می شود مطمیناً مورد حمایت مردم قرار دارد .

3.    موجودیت  آزادی های مدنی و سیاسی  تا صحت و انسجام مشارکت و رقابت سیاسی تضمین شود. در این مورد بحث تطابق مطرح است و تطابق در چگونگی تطبق دموکراسی یک مورد پذیرفته شده است: مثلا دموکراسی فرانسه با آمریکا یا از ترکیه با آمریکا در روش تطبیقی تفاوت های را دارند.

*    آزادي (آزادي بيان، مطبوعات، احزاب و تجمعات): به نظر من در این قسمت ما بیشتر بگونه منفی آن متاثر شده از عوامل بیرونی هستیم تا داخلی٬ آزادی بیان در افغانستان توسط گروه های کوچک وابسته به افکار یا اندیشه های بیرون از افغانستان که عمدتاً وابسته به پاکستان و رژیم ایران هستند متاثر است. چون افغانستان به عنوان کشور اقلیت ها با تنوع فرهنگی٬ مذهبی٬ قومی و زبانی در حقیقت بگونه طبعی آن آزادی بیان را در خود جا داده است و مطبوعات آزاد یا نیمه آزاد را هم بار ها تجربه کرده ایم که بدون شک کودک نو پا خاسته را باید فرصت رشد بیشتر داد و شکل گیری احزاب٬ فعالیت های احزاب و حتی به قدرت رسیدن احزاب چپ یا راست را نیز افغانستان با همه تلخی ها و شیرینی هایش به تجربه گرفته است و تجمعات و شورا ها نه به روش مدرن و منسجم یافته آن ولی بگونه کلاسیک بخش از فرهنگ افغانستان است.

*    انتخابات آزاد: شاید کمتر کسی را بیابید که با این اصل مخالف باشد.

*    قانونیت: حتی در دور دست ترین نقاط افغانستان هم خواست مردم تطبیق و حمایت قانون است و درد آنها تطبیق نادرست قانون توسط حاکمیت.

*    تفكيك قواءسه گانه(قانون گذار؛ اجرایی و قضایی): مردم افغانستان با رفتن به پای صندوق های انتخابات ریاست جمهوری و پارلمانی با وجود نا امنی های که عمدتاً از سوی کشور های همسایه ما سازماندهی میشوند از این اصل حمایت کردند و مشکلات که از سوی حکومت ایجاد میشود را نباید به دوش مردم انداخت. آنچه مربوط به مردم بوده است حمایت از این اصل از طریق شرکت در انتخابات است.

*    مشاركت: هر چند ناقص ولی شورا های تحت نام جرگه صلح٬ شورا برای بحث روی روابط استراتیژیک با ایالات متحده آمریکا٬ جریانات حمایت از نظام فدرال را میتوان نمونه های از خواست مردم و پذیرش این اصل از سوی مردم دانست.

در موارد هم نباید گناه حاکمیت را بدوش مردم گذاشت و چنین پنداشت که مردم ظرفیت پذیرش را ندارند٬ مثلاً تقلب از سوی اشخاص و گروه های خاص در انتخابات جفا به مردم افغانستان بود نه از سوی مردم افغانستان که با تاسف توسط ملیون ها دلار کشور های حامی دموکراسی فساد در انتخابات بگونه مستقیم یا غیر مستقیم حمایت شده است.

 هرگاه پنچ اصل زیردر حيات سياسي شهروندان یک جامعه عملآ وجود داشته  باشد  میتوان ازموجودیت  دموکراسی در آن جامعه حرف زد و هر گاه خواست این پنج اصل در جامعه وجود داشته باشد ولی با موانع مواجع باشد پس باید اعتراف کرد که این خواست ها وجود دارد ولی موانع موجود باید بررسی شود و به نظر من موانع بر سر راهی تطبیق دموکراسی در افغانستان را باید در بیرون از مرز های افغانستان جستجو کرد. مثلاً سیاست های افغانستان ستیز پاکستان که عمدتا دین و مذهب و گروه های خشونت گراه ساخته شده دست خودش را وسیله قرار داده و سیاست های ویرانگر رژیم ایران که بدلایل خیلی ها مشخص منجمله ترس از ترویج عملی دموکراسی در منطقه و ایران دست به جنایت میزند.

*    آزادي (آزادي بيان، مطبوعات، احزاب و تجمعات)؛

*    انتخابات آزاد؛

*    قانونیت؛

*    تفكيك قواءسه گانه(قانون گذار؛ اجرایی و قضایی)

*    مشاركت؛

برخي از متفكران، موكراسي را امكان نصب، نقد و عزل مسالمت آميز (بدون خصومت و خون ريزي) حاكمان تعريف كرده اند. اين تعريف، تعريف واضحي است،که در اين تعريف هم پنج عنصر مذكورپوشش یافته است.در اين رويكرد سياسي به دموكراسي،جابه جايي مسالمت آميز قدرت و محدود شدن قدرت به خواست و اراده و مصالح عامه مطرح است،نه تعريف كليشه اي و انتزاعي آبراهام لينكلن كه دموكراسي را «حكومت مردم بر مردم توسط مردم» مي دانست؛زيرا اين تعريف در تاريخ تنها در يونان باستان و دموكراسي مستقيم آتنی معنا داشت و با جغرافياي سياسي امروزي سازگار نيست و امكان تحقق آن وجود ندارد.امروز هرگاه از دموكراسي سخن مي گوييم، آموزه هاي زيادي خودنمايي مي كند؛ آموزه هايي از قبيل:قدرت محدود و مقيد حاكمان، میعادی بودن قدرت مداری، انتخابات آزاد، آزادي هاي اجتماعي، تفكيك قوا وتامین استقلالیت قوه قضائيه ، قانون مداري .

پس میتوان نتیجه گرفت که اساساً تمایلات بسوی دموکراسی در جوامع وجود دارد و نمیتوان قضاوت کرد که یک جامعه آمادگی پذیرش یا ارزش پذیرش دموکراسی را ندارند و نیاز است تا ما به چگونگی تطابق موارد خاصی توجه کنیم و این اصل حتی در دموکراتیک ترین جوامع نیز در نظر گرفته میشود.

۱۳۹۱ تیر ۲۴, شنبه

اسلام‌گرایی؛ توتالیتاریسم دینی

مهدی خلجی
پژوهشگر موسسه مطالعات خاورنزدیک واشنگتن

 10 2012 14:34 GMT
اسلام گرایی واسلام
اسلام‌گرایی، بر خلاف اسلام، ابداعی تازه است. این مدعای اصلی کتاب تازه‌ بسام طیبی است
اسلام‌گرایی، بر خلاف اسلام، ابداعی تازه است. این مدعای اصلی کتاب تازه‌ بسام طیبی است. استاد بازنشسته‌ سیاست بین الملل در دانشگاه توبینگن آلمان، باور دارد اگر اسلام نام دینی است، اسلام‌گرایی شکلی از سیاستِ دینی‌شده است که نمادهای مذهبی را برای اهدافی سیاسی به کار می‌گیرد.
به عبارت دیگر، اسلام‌گرایی تأویلی سیاسی از دین است که می‌کوشد در گستره‌ سیاست، اسلام را به شیوه‌ای ایدئولوژیک به کار گیرد. تمایز نهادن میان اسلام و اسلام‌گرایی به قصد جداکردنِ اکثریتِ مسلمان و اقلیتِ اسلام‌گراست. مسلمانانی که اسلام را به مثابه‌ ایمانی دینی می‌نگرند می‌توانند با جهان جدید آشتی کنند و از خشونت بپرهیزند. اما اسلام‌گرایان داستانی دیگرند و ناسازگاری آن‌ها با نامسلمانان چاره‌ناپذیر است.
بسام طیبی طی سی سال در بیش از بیست کشور اسلامی پژوهش کرده است. او می‌گوید همان‌طور که اسلام شیوه‌ها و شاخه‌های گوناگون دارد، اسلام‌گرایی نیز پر از تنوع و رنگارنگی است؛ اما این تنوع مانع از آن نیست که نسخه‌های متفاوت اسلام‌گرایی مشترکاتی با هم نداشته باشند. اگر وجوه‌ اشتراکی میان انواع اسلام‌گرایی‌ها در میان نباشد، اساساً چگونه می‌توان آن‌ها را در طبقه‌ واحدی به نام اسلام‌گرایی جای داد؟ این کتاب، روایت وجوه مشترک اسلام‌گرایان است؛ از آن‌ها که خشونت را وسیله می‌دانند تا آن‌ها که انتخابات را چون نردبانی برای رسیدن به بام قدرت می‌نگرند. بر این روی، کتاب از آن‌چه میان گروهی مانند القاعده و حزبی چون عدالت و توسعه در ترکیه مشترک است پرده برمی‌دارد.

متحدانِ چپ و راستِ اسلام‌گرایان

اسلام‌گرایان حتا مسلمانانِ روادار و آزادی‌خواه را از "امت" خارج می‌دانند. آن‌ها برای تظاهر به قربانی بودن اصطلاح "اسلام‌هراسی" را رواج می‌دهند تا منتقدان خود را غرض‌ورز و کینه‌توز فرانمایند. عجب آن که بسیاری از چپ‌های غربی نیز در رواج دادن این اصطلاح سهمی بسزا دارند. اسلام‌گرایان هم استعدادی شگرف در وام کردن اصطلاحات و ادبیات ضدامپریالیستی چپ‌ها از خود نشان می‌دهند.
بسام طیبی، سیاست‌شناس آلمانیِ سوری‌تبار، یکی از شاگردان ماکس هورکهایمر و تئودور آدورنو و دل‌بسته‌ مکتب فرانکفورت است. او با بهره‌گیری از دستگاهِ مفهومی هانا آرنت، اسلام‌گرایی را شکلی تازه از تمامیت‌خواهی (توتالیتاریسم) می‌داند؛ باوری که ممکن است نقد اسلام‌گرایان و نیز پاره‌ای از غیرمسلمانان را برانگیزد.
از نظر او امروزه اسلام‌گرایان در اردوگاهِ چپ و راست غرب مدافعانی یافته‌اند. برخی از چپ‌ها، تأویلی تازه از آثار سید قطب به دست می‌دهند و غرب‌ستیزی او را به ستیزش با سرمایه‌داری تعبیر می‌کنند. این دسته از چپ‌ها از اسلام‌گرایی پشتیبانی می‌کنند، چون می‌پندارند اسلام‌گرایان هم‌پیمانانِ آن‌ها علیه امواج جهان‌روایی (globalization) خواهند بود. در مقابل، شماری از محافظه‌کاران غربی، اسلام و اسلام‌گرایان را به یک چوب می‌رانند.
یهودی‌ستیزان چپ و راست اروپایی و نیز آمریکاستیزان نیز با اسلام‌گرایان در یهودی‌ستیزی و آمریکاستیزی همدلی می‌کنند.
بسام طیبی می‌گوید ایده‌ی مرکزی او در این کتاب همان‌طور که اسلام‌گرایان را برمی‌آشوبد، پسااستعمارگرایانِ هوادار ادوارد سعید را نیز علیه وی بسیح می‌کند. اسلام‌گرایان او را به بدعت گذاشتن و ارتداد متهم می‌کنند؛ پسااستعمارگرایان نیز او را به اورینتالیست بودن یا داشتن نگاهی غرب‌مدارانه با شرق.
اسلام‌گرایان طبعاً خود را صدای حقیقی "امت اسلامی" می‌دانند تا برنامه‌ خود را پیش ببرند و از آفات و بلیات به دور باشند. اما اگر آنان چنین انگیزه‌ای موجه برای یکی دانستن اسلام و اسلام‌گرایی دارند، درباره‌ متحدان نامسلمان غربی آنان چه می‌توان گفت؟ جالب است که اسلام‌گرایان سنی "ایهام" یا فریب دادن کافران را به مثابه ترفندی در جنگِ عقائد روا می‌شمرند.
در نتیجه آن‌ها از این‌که برخی غربی‌ها اسلام‌گرایی را "الاهیاتِ آزادی‌بخش" می‌نامند و بخشی از جنبش مترقیانه علیه جهان‌روایی می‌انگارند، بسیار خرسندند. از قضا اسلام‌گرایان بدشان نمی‌آید واژگانی در توصیف خود به کار گیرند که چپ‌ها و پسااستعمارگرایان در ستایش آن‌ها خلق کرده‌اند. طیبی می‌گوید این دسته از چپ‌ها شریک جرم آن دسته از تحلیل‌گرایان عمل‌گرای آمریکایی هستند که می‌گویند اسلام‌گرایان معتدل متحدان خوبی برای دولت آمریکا در سیاست خاورمیانه‌ای‌اش هستند. او به شرح تبیین می‌کند که چرا حتا اخوان المسلمین را نیز جنبشی تمامیت‌خواه می‌داند و به کاربردن کلمه‌ی معتدل درباره‌ی آن‌ها را سوء فهم می‌شناسد.
طیبی برای نشان دادن تمایز اسلام از سنت اسلامی شش مقوله را پیش می‌کشد:
• در اسلام‌گرایی، اسلام به مثابه‌ نظام اسلامی و دولت تفسیر می‌شود.
• در اسلام‌گرایی، یهودیان بزرگ‌ترین دشمنان مسلمانان هستند که مدام در پی توطئه علیه آنان‌اند. اسلام‌گرایان باور دارند یهودیان به دنبال تحمیل نظمی یهودی بر جهان‌اند که با آرمان اسلام‌گرایان ناسازگار است.
• مسأله‌ بهره‌گیری اسلام‌گرایان از ابزارها و سازوکارهای دموکراتیک برای اهدافی تمامیت‌خواهانه و ضد دموکراتیک.
• تحول مفهوم کلاسیک جهاد به جهادگرایی تروریستی
• ابداع مفهوم تازه‌ای از شریعت
• مسأله‌ی خلوص یا اصالت که نقشی تعیین‌کننده در شکل دادن به نگاه اسلام‌گرایان درباره‌ عرفی‌کردن (سکولاریزاسیون) و عرفی‌زدایی (اسلامی‌کردن) دارد.
طیبی برای هر شرح هر یک از این نکته‌ها فصلی در کتاب پرداخته است.

به دنبال دولت نه ایمان

طیبی به روشنی تبیین می‌کند که دل‌مشغولی عمده‌ اسلام‌گرایی گسترش یا ژرفابخشی به ایمان دینی نیست؛ بل‌که نظم سیاسی است. اسلام‌گرایی به مثابه‌ سیاست دینی‌شده، مفهوم تازه‌ای از سنت را ابداع می‌کند که ارتباط روشنی با تاریخ اسلام ندارد. اسلام‌گرایی بخشی از جریان جهانیِ "بازگشت امر مقدس" است.
بحرانی دوگانه موجب شده مردم به دین پناه ‌برند: بحرانی هنجاری که مربوط به تجدد سکولار است و بحرانی ساختاری که به توسعه‌ شکست‌خورده پیوند دارد. نویسنده‌ کتاب "اسلام‌گرایی و اسلام" می‌گوید پیدایش سطحی احیای دینی و بازگشت امر مقدس، "نوزایش (رُنسانس) مذهبی" نیست؛ بل‌که دین در این بازگشت، دگردیسه شده و شکلی سیاسی به خود گرفته است.
اسلام‌گرایی یک جماعتِ خیالی را با عنوان "امت" فرض می‌گیرد. این ایدئولوژی‌ دین و دولت را به هم پیوند می‌دهد؛ در نظمی سیاسی که شالوده‌ آن شریعت است. درست است که بسیاری عقائد اسلام‌گرایان با باورهای مسلمانان یکی است، اما آن عقائد مشترک در زمینه‌ها و چارچوب‌های متفاوتی به کارگرفته می‌شوند و معنا پیدا می‌کنند. بسیاری چیزها در سنت اسلامی حاشیه قرار دارد اما در اسلام‌گرایی در کانون نشسته است؛ و به عکس.
در سنتِ اسلامی می‌گویند اسلام پنج رکن دارد: گواهی به یگانگی خدا و پیامبری محمد، اقامه‌ نماز، گرفتن روزه، پرداخت زکات و سرانجام رفتن به حج. آیا هدف اسلام‌گرایی احیای این ارکان پنج‌گانه است؟ هرگز. غایت اصلی جهد و جهاد اسلام‌گرایان یکی کردن دولت و دیانت بر اساس قانون شریعت است. "این ایمان نیست؛ این تحمیل دستگاهی سیاسی به نام ایمان است."
طیبی می‌گوید آدورنو و هورکهایمر در کتاب "دیالکتیک روشن‌گری" آشکارا نمی‌گویند فاشیسم فراورده‌ روشن‌گری لیبرال بود؛ اما باور دارند که بحرانی وجود داشت که این دو را به هم پیوند می‌داد. طیبی می‌گوید یک چنین نسبتی میان اسلام و اسلام‌گرایی نیز برقرار است. اسلام‌گرایی پاسخی سیاسی-فرهنگی به بحران توسعه‌ی ناموفقِ پسااستعماری در جوامع اسلامی در عصر جهان‌روایی بود. با این همه اگر فاشیسم یا کمونیسم اشکالی عرفی از تمامیت‌خواهی بودند، اسلام‌گرایی شکلی دینی از این ایدئولوژی است. پس چگونه می‌توان میان اسلام و اسلام‌گرایی فرق گذاشت؟ طیبی می‌نویسد همان طور که در دوره‌ بحران‌های بزرگ، دیالکتیک روشن‌گری به حکومت فاشیسم و کمونیسم انجامید – در حالی که روشن‌‌گری لیبرال تباینی تمام با آن دو ایدئولوژی دارد – اسلام‌گرایی نیز در دوره‌ای بحرانی ظهور کرده و در تناقض با انسان‌گرایی موجود در دوره‌ تمدن اسلامی است. گسستی در عین پیوست و سنتی در عین ابداع در میان است. اگر نمی‌توان روشن‌گری را یک‌سره مسئول آن ایدئولوژی‌های تمامیت‌خواه شناخت و آن را کنار نهاد، اسلام‌ را نیز نمی‌توان به خاطر زاییدن فرزند زشت‌ و بدسرشتی چون اسلام‌گرایی سراپا ملامت و محکوم کرد.

اسلام‌گرایی علیه تاریخ اسلام

اسلام‌گرایی تاریخ اسلام را تحریف می‌کند. دولتِ شریعتی که اسلام‌گرایان می‌خواهند برقرار کنند به خلافت ربط و شباهت ندارد (گرچه برخی جنبش‌های اسلام‌گرا مانند حزب التحریر از خلافت سخن‌ می‌گویند). نظم سیاسی و شریعتی که اسلام‌گرایان در پی استقرار آن‌اند یک‌سره تازه است. شریعت‌مدار کردن دولت یا ایده‌ ضرورت اجرای شریعت از سوی دولت در سنت اسلامی غایب است. درست است که در سرزمین‌های اسلامی شریعت قانون اصلی مردمان بود و خلیفه نیز حافظ شریعت به شمار می‌رفت، اما شریعت و دولت یکی نبودند.
نمایندگانِ شریعت فقیهان بودند و گرچه با دولت تعامل می‌کردند در آن حل نشدند. شریعت هرگز به شکل نظام حقوقی یک‌دست درنیامد و فقیهان آزادی فتوا داشتند و محکمه‌ها هر جا به شکلی به دست مفتیان و قاضیان اداره می‌شد. شریعت، قانونِ دولت نبود که قانون اساسی و قوانین عادی کشور بر پایه‌ی آن نوشته شود. دولت شرعی، شریعت‌مدار یا اسلامی، ایده‌ای در گسست از سنت است که به نام تداوم سنت به خوردِ مسلمانان داده می‌شود.
هم‌چنین، مفهوم "امت" نیز در ادبیات اسلام‌گرایان معنایی تازه دارد. پس از درگذشت پیامبر، مسلمانان مکه و مدینه از خواندن نماز پشت سر امامی که شیخ قبیله‌ آنان نباشد سرباز زدند. در نتیجه چیزی به نام امت ساخته شد که در حکم "فدراسیون قبیله‌ها" بود تا هویتی فراقبیله‌ای داشته باشد و مانع را برای اقامه‌ نماز جماعت از میان بردارد.
"امت" در تاریخِ اولیه‌ اسلامی پدیده‌ای سیاسی نبوده؛ بل‌که به عکس، مقوله‌ای بوده برای از بین بردن اختلاف‌های سیاسی به هدف حفظ آیینی معنوی که نماز باشد. اما امروزه، اسلام‌گرایان "امت" را به معنایی از بُن سیاسی به کار می‌گیرند. از نظر طیبی، طرح اسلام‌گرایی برای اسلامی‌کردن محدود به کشورهای اسلامی نمی‌شود. از آن‌جا که این ایدئولوژی‌ای تمامیت‌خواه است، خود را جهان‌گستر را می‌خواهد و تعریف می‌کند.
اسلام‌گرایان همه در پی مدیریت جهان‌اند. آن‌چه سرشت اسلام‌گرایی را می‌سازد خشونت نیست، سودای مدیریت جهان است. تشکیل دولت اسلامی به هدف حاکمیت الله، هدف نهایی اسلام‌گرایان است که در تاریخ و سنت اسلامی معنا نداشته است.

یهودی‌ستیزیِ اسلام‌گرایانه

طیبی یکی از پایه‌های اسلام‌گرایی را یهودی‌ستیزی می‌داند. او میان یهودی‌ستیزی اسلام‌گرایان و یهودی‌ستیزی اروپایی تمایزی ماهوی قائل است. هم‌چنین او باور دارد یهودی‌ستیزی اسلام‌گرایان ربطی به تشکیل دولت اسرائیل ندارد. او از نوشته‌های حسن البناء بنیادگذار جنبش اخوان المسلمین پیش از تشکیل اسراییل، برای یهودی‌ستیزی این جنبش گواه می‌آورد. به نظر بسام طیبی، اسلام‌گرایی که بیگانه با اسلام است هرگز سرآشتی با یهودیان ندارد؛ زیرا باور دارد یهودیان در پی تسخیر جهان هستند. چگونه با چنین دشمنی می‌توان از در صلح و سازگاری درآمد؟ در تاریخ اسلام یهودی‌ستیزی امری بسیار فرعی و حاشیه‌ای بوده است. اسلام‌گرایان برای پیشبرد طرح سیاسی خود آن را از حاشیه به متن کشانده و وزنی سنگین بدان داده‌اند.
طیبی می‌اندیشد در کنار یهودی‌ستیزی اسلام‌گرایان، عرب‌ها دچار یهودی‌ستیزی ناسیونالیستی هم بوده‌اند. نسخه‌ای اروپایی از یهودی‌ستیزی که به دست مسیحیان عرب در حوالی ۱۹۰۵ و تحت تأثیر فرانسویان وارد دنیای عرب شد و دامان ناسیونالیست‌های عرب را گرفت. این یهودی‌ستیزی آمده از اروپا هیچ ریشه‌ای در اسلام نداشت.

اسلامِ مدنی به جای اسلام‌گرایی

آماج نهایی کتاب برجسته‌ کردن کار و هویتِ مسلمانانِ روادار و آزادی‌خواه (لیبرال) و گشودنِ چشمِ غربیان به سوی آنان است. اسلام‌گرایی شکلی از بنیادگرایی دینی است که نمی‌توان به نام تفاوت و نسبیت فرهنگی با آن هم‌زیستی مسالمت‌آمیز کرد. اسلام‌گرایی در پی سربازگیری و بسیج توده‌ها برای تشکیل دولت واحد اسلامی در جهان است. طیبی می‌نویسد تنها راه رهایی از اسلام‌گرایی آن است که مسلمانان خود را از شرّ حکومت‌های اقتدارگرا برهانند و به دموکراسی عرفی (سکولار) تن دردهند.
اسلام‌گرایان وقتی بر سریر قدرت‌اند حاضر به تقسیم آن با دیگران نیستند و با مفاهیمی چون جامعه‌ مدنی و دموکراسی بیگانه‌اند. در نتیجه مسلمانان نباید بگذارند اسلام‌گرایان خود را نماینده‌ واقعی آنان وابنمایند. با این حال، او باور دارد نمی‌شود اسلام‌گرایانی را که از طریق مشروع به قدرت رسیده‌اند به زور کنار زد. باید آگاهی جامعه‌ مسلمانان و نیز عمل سیاسی آنان به حدی از رشد و بلوغ دموکراتیک برسد که بتوانند مانع سوء استفاده‌ی اسلام‌گرایان از قدرت شوند.
طیبی در پایان کتاب می‌نویسد رقابت میان اسلام مدنی و اسلام‌گرایی، آینده دموکراسی در خاورمیانه را رقم می‌زند. او می‌پرسد آیا می‌توان در روزگار پس از بهار عربی به ظهور دموکراسی در کشورهای عرب امید بست؟ این سیاست‌شناسِ عرب‌تبار، به کتابِ "درباره‌ مشروعیت اختلاف" (فی شرعیة الاختلاف) اثر علی اوملیل، فیلسوف مراکشی اشاره می‌کند.
در سال ۱۹۹۱، وقتی علی اوملیل این کتاب را می‌نوشت، دوره‌ توسعه‌ پسااستعماری در کشورهای عربی بود و مسلمانان عرب اولویت خود را "وحدت ملی" می‌دانستند. اسلام‌گرایان این "وحدت ملی" را به "وحدت امت" تعبیر کردند و صداهای مخالف خود را خاموش و سرکوب نمودند. در واکنش به چنین موقعیتی، اوملیل در این کتاب نوشت "امروز ما نیاز داریم به جای وحدت، کثرت را به رسمیت بشناسیم" زیرا "حقِ متفاوت بودن، گوهر دموکراسی است." او نوشت "هر نظام دموکراتیک نه تنها تکثر را می‌پذیرد که مشروعیت خود در مقام یک نظام بر پایه‌ی تکثرگرایی بنیاد می‌کند... مسلمانان عرب نیاز به وحدت ندارند؛ بل‌که آنان نیازمند سه چیزند: دموکراسی، تکثرگرایی (پلورالیسم) و حقوق بشر برای هر فرد."
طیبی می‌گوید نظام اسلامیِ مورد نظر اسلام‌گرایان هیچ یک از این سه هدف را تأمین نمی‌کند. نویسنده، کتاب را با پرسش‌هایی به پایان می‌برد که از شور امید تهی است. آیا اسلام‌گرایانی که در تونس و مصر و جاهای دیگر کمترین نقش را در برانداختن حکومت خودکامه نداشتند ولی امروز پیروزمندانه قدرت را در آغوش گرفته‌اند می‌توانند به گونه‌ای شریعت را اجرا کنند که جایی هم برای آن ایده‌آلیست‌های دموکراتی بماند که انقلاب کردند؟ باید صبور بود و تماشا کرد.
مشخصات کتابشناسی:
Bassam Tibi, Islamism and Islam, New Haven & London, Yale University Press, 2012
 

۱۳۹۱ تیر ۱۷, شنبه

برنامه های درازمدت کرزی و نفت شمال

 نفت و درآمد های آن یکی از مسایل جدی افتصادی و سیاسی جهان امروز است که عمدتاً در کشور های جهان سوم اگر بگونه ملی و شفاف کنترول نشود سبب فساد اداری ٬دیکتاتوری و  استبداد شده میتواند. نفت حوزه آمو دریا یا شمال افغانستان که توسط حکومت آقای کرزی به شرکت ملی نفت چین و شریک افغانی آن که گفته میشود شرکت خانوادگی آقای کرزی است قرارداد شده و با بیانیه معاون اول ریاست جمهوری و حمایت امنیتی وزیر داخله افتتاح شد.  

کرزی که در تضمین عملی اهدافش مهارت خاص دارد یا هم توسط تیم قوی مشوره دهی میشود تا حال توانسته در شورا ها یا جرگه ها بشمول جرگه تصویب قانون اساسی دست رهبران سطح اول و میانه گروه های مجاهدین مخالف خود را از پشت سر ببندد. همانگونه که کرزی در جریان جلسه تصویب قانون اساسی وعده های پیرامون زبان فارسی٬ سرود ملی٬ جایگاه احمد شاه مسعود ... سپرده بود که در اخیر بنابر نبود تضمین عملی توانست طرف مقابل را با هوشیاری غافلگیر کند و اطرافیانش در برنامه های مطبوعاتی گفته های کرزی را وعده شخصی خوانده و گفتند که وعده شخص ریس جمهور به عنوان یک فرد فاقد اعتبار است و تنها سند نزد آنها قانون اساسی کشور میباشد. بدین معنی که مجموعه متشکل از مجاهدین٬ دانش  و تجربه آموخته های غرب زنده گی کرده و افراط گراه های طالبی که در تیم کرزی کار میکنند توانسته اند طرح های عملی و حساب شده را تا حال داشته باشند که با خواست ها و برنامه های مقطعی و منفعت طلبانه فردی طرف مقابل قابل مقایسه نبوده است. 

تیم کرزی که مشاورین کارکشته در عرصه سیاست و نیرنگ قبیلوی با ظاهر مدرن شده را در خود جاه داده است را نمیتوان با تیم یا اشخاص طرف مقابل که عمدتاً از تجربه جنگ های چرکی یا تنظیم های جهادی استفاده میکنند مقایسه نمود. چون تجربه داران جنگ های چرکی یا تنظیم های جهادی عمدتا غیر پشتون فاقد استراتیژی های سیاسی و اهداف بلند مدت هستند و هنوز همان شیوه های مقدار پول بدست بیاور و با بخش از آن افراد را خریداری بکن حیات سیاسی خود را پیش میبرند و نتوانسته اند به برنامه ها و عملکرد های زیرکانه تیم حاکم پی ببرند یا هم نخواسته اند یا نمیخواهند تا عمق این مسٔله را بدانند. بسیاری از اهدف این گروه ها  را تیم حاکم برای کنترول اوضاع و جلوگیری از رشد نیرو های آگاه بر آورده ساخته است که میتوان پذیرفتن آنها را به عنوان وزیر٬ ریس پارلمان٬ معاون ریس جمهور٬ استاندار یا هم ریس شورای عالی صلح که اکثراً با بازی های تکتیکی و مقطعی و منافع فردی برای معامله گران همراه بوده است نام برد. وابستگی رهبران تظیم های جهادی به آقای کرزی با ایجاد فشار از سوی کمسیون مستقل حقوق بشر که توسط شخص ریس جمهور کنترول میشود افزایش یافته است و حتی چاره سنجی ها از طریق پارلمان نیز نتوانست آنها را آرامش بخشد.  همچنان آنها و اعضأ خانواده هایشان توانسته اند تا به سرمایه های بزرگ از طریق شرکت در قرار داد ها بدست آورند و غضب زمین ها بگونه شخصی دست یابند ومصروف اندوختن سرمایه شخصی شوند.   بیشتر از ۳ دهه جنگ و ترویج فرهنگ فساد که با پیروزی تنظیم های جهادی به اوج خود رسید٬ جامعه افغانستان را به یک جامعه خشونت زده و وابسته به پول از راه فساد مبدل نموده که زمینه های انسجام و جنبش های مدنی سالم را از ما گرفته است.  

حاکمیت کرزی که افغانستان را در ردیف مفسدترین کشور های جهان قرار داده٬ تا هنوز موفق شده تا سرمایه های بزرگی را از کمک های بین المللی تا قرار داد های سرمایه های ملی از آن تیم مافیایی خود سازد. اگر از موارد چون سمنت پلخمری٬ زمین های غضب شده یا فساد کابل بانک بگذریم٬ به یکی از موارد استراتیژیک سرمایه و قدرت میرسیم که همانا نفت حوزه نفتی آمو دریا در شمال کشور است.

باز هم باید تاکید کرد که در افغانستان اگر درآمد های بزرگ ملی مثل نفت٬ بگونه درست سازماندهی نشود٬ به منبع اصلی تامین نیرو برای استبداد و بی عدالتی تبدیل شده و دیکتاتور های شکست ناپذیر از آن زاده خواهند شد. کرزی و تیم  اطراف او با هوشیاری توانسته اند طرح کنترول منابع طبعی افغانستان را بریزند. این طرح در کنار تضمین قدرت و منافع خانوادگی شخص رئس جمهور٬ منافع قومی و سمتی رئس جمهور را از طریق تامین رابطه اقتصادی با کشور های قدرتمند جهان و منطقه٬ خصوصاًً همسایه نیرومند مثل چین تامین خواهد کرد. پیمان ها یا قرار داد ها میتوانند به آسانی روی کاغذ باقی بمانند٬ ولی منافع مشترک اقتصادی٬ طرف های معامله را به دور محوریت منافع اقتصادی میچرخاند و طرف معامله این طرح از سوی افغانستان خانواده کرزی و تیم مشخص قومی او خواهند بود. نباید شک کرد که قدرت های جهان و سرمایه داران نفت از شرکای نفتی خود در موارد سیاسی و نظامی به حمایت برخواهند خواست تا آنچه خواسته اند را بدست آورند و روند دریافت شریک استراتیژیک زمانگیر بوده و اگر از همین اکنون کنترول نشود نباید فکر کرد که ممکن دیگران  در آینده بتوانند جاگزین تیم کرزی در این شراکت شوند. 

ملیون ها دلار درآمد احتمالی از درک  نفت در کشور مثل افغانستان با ساختار قبیلوی٬ حکومت آلوده به فساد و نظام متمرکز و رهبران معامله گر بدون شک در پای تقویت حاکیمت دیکتاتور و استبداد به مصرف خواهد رسید و نیروی سرکوب را از نفت که سرمایه ملی است بدست خواهند آورد. تیم تمامیت خواه از ضعف رهبریت مردم سوء استفاده نموده و در مقابل تأمین منافع مقطعی یا مادی این رهبران در پی عملی نمودن برنامه های استراتیژیک و درازمدت قومی و قبیلوی خود هستند. هر چند بقایای جبهه شمال با جملات احساسات برانگیز قومی  خواسته اند خود را چهره های ملی جلوه دهند٬ اما همراهی آنها با مردم تنها با حرف است و در عمل بیشتر از ده سال میشود که رهبریت سطح بالا و متوسط آنها  در خدمت برنامه های تمامیت خواهان قرار دارند. 

با در نظرداشت وضعیت موجود٬ اگر بخش آگاه جامعه و در کل مردم افغانستان دیر بجنبند و جلوی دسیسه فاشیستی را از طریق حمایت افراد آگاه٬ ایجاد سیستم ملی و کنترول شده برای سرمایه های ملی نگیرند٬ بزودی بار سنگین ظلم٬ استبداد٬ بی عدالتی و نابرابری قدرتمند را  برای نسل ها بدوش خواهند کشید. استبداد تاریخی که این بار آتش خشم آن با نیروی نفت شعله ور میشود. دیگر نمیتوان به گروه های که در سدد دریافت مقام وزارت٬ معاونیت یا هم ریاست شورا ها هستند اعتماد کرد و به دروغ گفتن ها دل بست. نباید به رهبران که حرفشان با مردم است و عمل ایشان در پای بی عدالتی٬ اعتماد کرد.  

۱۳۹۱ تیر ۱۳, سه‌شنبه

پیروزی اخوان پیامی برای مجاهدین افغان خواهد داشت؟

محمد محق

برخی از جنبشها و جماعتهای مذهبی صبغۀ محلی دارند و شماری دیگر وجهۀ بین المللی، اخوان المسلمین از دستۀ دوم است.
هنگامی که پنجمین کنگره سراسری این جنبش در سال ۱۹۳۸، ده سال پس از پایه گذاری، برگزار شد، خطوط کلی در استراتژی این جنبش مشخص گردید و از آن جمله باور نداشتن به مرزهای جغرافیایی و لزوم برپایی حکومت جهانی اسلام بود.
چند سال پس از آن، در دهۀ چهل قرن گذشته گسترش این جنبش سرعت چشمگیری یافت و به علاوه همه قرا و قصبات مصر که شاهد گشایش دفاتر آن بود، در دفتر مرکزی آن در قاهره بخشی برای ارتباط با جهان اسلام تاسیس شد و برای هر کشور اسلامی شعبه ای اختصاص یافت و متعاقب آن شاخه های این جنبش در شماری از کشورهای عربی شروع به کار کردند.
افغانستان اما هنوز به این جرگه نپیوسته بود و جز تنی چند از جوانان آن کشور کسی تا آن زمان با این جماعت ارتباطی نداشت. مشهور ترین کسانی که در آن سالها از افغانستان با این جنبش در مصر مراوده داشتند محمد صادق و محمد هارون از خاندان مجددی‌هابودند.

نخستین آشنایی افغانها و اخوان

آشنایی شمار بیشتری از جوانان افغانستان با اخوان المسلمین که زمینۀ انتقال ایدئولوژی آن را فراهم آورد، بر می گردد به دو دهه بعد، هنگامی که بر اساس یک قرار داد دوجانبه میان هر دو کشور در دهۀ شصت میلادی، شماری از دانشجویان افغان برای ادامۀ تحصیل به مصر و عمدتا به دانشگاه الازهر اعزام شدند.
اگرچه در آن سالها، بدنۀ اصلی جماعت اخوان به دلیل سرکوب گسترده و قهرآمیز، از کار افتاده بود اما هنوز اندیشه های این جماعت در میان طیف‌های مذهبی مصر طرفدارانی داشت که می توانستند نیاز علاقمندان را برآورده کنند.
مشهور ترین دانشجویانی که در آن سالها به این جماعت گرایش یافتند، غلام محمد نیازی، برهان الدین ربانی (رئیس جمهور دولت مجاهدین در افغانستان) و عبدالرسول سیاف بودند که بعدا به رهبران نهضت اسلامی در افغانستان تبدیل شدند.
این چهره ها، هرچند بنا به قرائن موجود، از آموزش همه جانبه و سیستماتیک اخوان برخوردار نشدند. ظاهرا آنچه مایۀ تمایل این طیف از جوانان به اندیشه های این جنبش شد، تحولاتی بود که در افغانستان به آرامی رخ می داد.

مجاهدین افغان در گذشته‌ از سوی مخالفانش به عنوان 'اخوانی‌ها' یاد می شدند
میان ارزشهای شهر و روستا فاصله بیشتر شده بود و به موازات آن برخی مظاهر نوگرایی که در مجامع سنتی ناپذیرفتنی می نمود وارد زندگی عمومی می شد، در کنار شکل گیری اولیۀ احزاب و گروه هایی که گرایش چپ یا لیبرال داشتند نیز فعال شده بودند.
یک دهه بعد، هنگامی که سردار محمد داوود رئیس جمهور ملی گرای افغانستان با نهضت جوانان مسلمان درافتاد و پس از کودتای ناکام شاخۀ جوانان این نهضت بر ضد وی، به سرکوب طرفدارانش کمر بست، شماری از رهبران آن که از چنگ رژیم گریخته بودند ارتباط شان را با عناصر دیگری از جماعت اخوان که اینک به لطف ملک فیصل پادشاه سعودی حضور آزاد و احترام آمیزی در سرزمین حرمین داشتند، برقرار نمودند، و رابطۀ شان با اصل جنبش در مصر دچار گسستی ناخواسته شده بود.
تجاوز سربازان ارتش سرخ شوروی به افغانستان و شروع جنگی گسترده بر ضد آن، که نقطه عطف مهمی در تحولات دوران جنگ سرد به شمار می آید، پیامدهای متعددی داشت، و از آن جمله به صحنه آمدن گروه های مذهبی فراوانی که این بار با موافقت مستقیم یا غیر مستقیم دولتهای عربی و اسلامی وارد این کارزار شده بودند.
برقراری ارتباط میان احزاب جهادی افغانستان با جنبش اخوان، و این بار هم با سازمانی مرکزی آن در مصر که دوباره به صحنۀ فعالیت برگشته بود و هم با شاخه های آن در دیگر کشورها، یکی از تحولات این دوره بود.
از پیامدهای این امر دمیده شدن روحیۀ گرایشهای فرا ملی/انترناسیونال به پیکرۀ جنبش اسلامی افغانستان بود که آن را با بسیاری از جماعتهای مذهبی در جهان اسلام پیوند داد و بستر جذب ایده ها و تئوریهای آنان را فراهم کرد. هم تئوریهای جنبش اخوان و هم دیگر سازمانها مانند الجهاد الاسلامی که از اخوان مصر انشعاب کرده و خواهان تغییرات تند و خشونت آمیز بود.

نسل دوم مجاهدین افغانستان

سالهای استقرار مجاهدان افغان در پاکستان، سالهای قوت گرفتن فعل و انفعالات درونی این نهضت نیز بود که به نتایج متعددی انجامید. بخشی از جوانانی که در این دوره آموزش مذهبی دیدند تحت تاثیر جماعتهای تند رو قرار گرفتند و بعدا به سربازان طالبان و القاعده تبدیل شدند و بخشی دیگر به موضعی انتقادی در برابر احزاب جهادی موجود گرایش یافتند، اما نه از موضعی لیبرال، بلکه از موضع ارتدوکسی مذهبی.
در حقیقت نسل دوم اخوانی‌های افغانستان در این دوران متولد گردید که این بار تنها به شکل نمادین به جنبش اخوان در مصر و جهان عرب نمی نگریستند بلکه به جذب راست کیشانه تر پیام و گفتمان آنان و تزریق آن در بدنۀ فرهنگی جامعۀ افغانی می اندیشیدند.
به همان پیمانه که نسل نخست اخوان افغانستان در گیر ودار تحولات منطقه ای و بین المللی اختیار از دستش رها شد و در چرخۀ تحولات کلانتر افتاد، نسل دوم این جریان که راهش را از پیش کسوتان افغانی خود جدا کرده بود تا به تبار معتبرتری در آن سوی مرزها نسب بهم رساند، با جدیت در حال پی افکندن برج و باروی جدیدی بر آمدند که نشان از توانایی آن در حفظ میراث اصلی اخوان داشته باشد.
عناصر این نسل هرچند همه در یک صف سازمانی جابجا نشده و از فعالیت فردی تا تاسیس نهادهای متعدد را در کارنامه خود دارند، اما رویهمرفته نوع نگاه شان به تحولات محلی و منطقه ای عمدتا شبیه به هم است.
این نسل اما یکی از نقاط ضعفش نداشتن چهره های مهمی بوده است که به لحاظ تئوریکی یا به لحاظ فعالیت سیاسی-اجتماعی از وزنه ای کافی در سطح ملی و منطقه ای برخوردار باشد و به دلیل همین نقطه ضعف، پیوسته کوشیده است مشروعیت خود را از طریق کسب تایید سازمانهای اسلامی بیرون از افغانستان و عمدتا جنبش اخوان مصر و احیانا جماعت اسلامی پاکستان بجوید، و به همین دلیل نیازمند تثبیت آنها به عنوان مرجعیتی معتبر در گفتمان خود بوده است.
افزون بر آن، به دلیل ناکامی نسل نخست در تحقق شعارها و نویدهایی که به مردم داده بودند، و تجربۀ ناموفقی که در ذهن جمعی افغانها بنام شان ثبت شده بود، نسل دوم همواره کوشیده است توانایی‌ها و دستاوردهای دیگر سازمانهای اسلامی در خارج از افغانستان را برجسته معرفی نماید، تا این نقیصه را جبران کند.
اگرچه ناکامی‌هایی که برخی سازمانهای اسلامی داشته اند مانند تجربۀ ناموفق حکومتداری بیست سالۀ آنان در سودان، یا حاکمیت مجاهدین و طالبان در افغانستان، به شکل زیرکانه ای مورد تغافل یا تاویل مبلغان این نسل قرار گرفته و می گیرد.
همچنانکه پیروزی انقلاب اسلامی به رهبری آیت الله خمینی در ایران، برای بسیاری از نیروهای بنیادگرا در کشورهای اسلامی الهامبخش بود، پیروزی اخوان مصر نیز، هرچند نه بدان پایه و پیمانه، اما دست کم در میان طرفداران این جنبش چنان تاثیری به دنبال خواهد داشت.

دلیل حقانیت جنبش

پیروزی اخوان المسلمین در مصر می تواند هم برای بقایای نسل اول اخوانی افغانستان و هم برای نسل دوم آن الهامبخش و نیرو آفرین باشد. جنبشی که پس از هشتاد و اندی سال محرومیت از قدرت، برای نخستین بار در صدر می نشیند و مادر همه یا اکثریت جنبشهای اسلامی دیگر به شمار می رود، به لحاظ نمادین اهمیت خاصی دارد و تاثیرات روانی آن در میان طیفهای هوادارش قابل انکار نیست.
از دید طیف هواداران آن، این پیروزی نشانۀ حقانیت این مسیر تلقی می گردد و دستمایۀ تبلیغاتی مناسبی برای تشویق هم‌ رکابان به افزایش تلاشها خواهد بود.
جریانهای ایدئولوژیک، بر پایۀ نگاه گزینشی به قضایا و فاکتورهای تحول ساز، دیگر عوامل اثرگذار در این پیروزی مانند ناکامیهای دولت دیکتاتوری سابق مصر و نیز رشد طبقۀ تحصیلکرده و بالا رفتن سقف توقعات اقشار شهری و افول نقش منطقه ای مصر در سالیان اخیر و عوامل متعدد دیگری از این قبیل را نادیده انگاشته و صرفا با تاکید بر بعد ایدئولوژیکی قضیه، تلاش خواهند کرد از روی آنچه در مصر اتفاق افتاده است شبیه سازی نمایند.

دارالخلافه اسلامی؟

هواداران اخوان در افغانستان و شماری دیگر از کشورهای اسلامی از این پس به مصر به چشم ام القرایی خواهند نگریست که جنبش مرجع بر آن حکم می راند و نظام مطلوب شان را پیاده می کند.
آنان توقع خواهند داشت که این جنبش خود را در چارچوب منافع ملی مصر خلاصه نکند و بسان دار الخلافۀ اسلامی عمل نماید تا تجسم آن موضع انترناسیونال باشد.
آنان توقع خواهند داشت که تواناییها و امکانات دولت مصر در خدمت رسالت ایدئولوژیک جنبش قرار گیرد. کشتی آرمانگرایی اما با صخره های سخت واقعیتهای سیاسی-اجتماعی برخورد خواهد کرد.
واقعیتهایی از قبیل نقش قدرتمند نظامیان، احزاب و نخبگان مخالف، محدودیتهای مالی و مشکلات اقتصادی مصر، وابستگی آن کشور به کمکهای ایالات متحده و داد و ستد با کشورهای توسعه یافته، اقلیت قبطی مصر و عوامل ریز و درشت دیگری که همۀ اینها دست و پای حکومت جدید را می بندد و توانایی مانور آن را به حد اقل می رساند.

القاعده و سلفی‌ها


ایمن الظواهری، رهبر کنونی القاعده، معتقد است که روش اخوان المسلمین به تشکیل حکومت اسلامی نمی انجامد
همۀ ماجرا به همین جا ختم نمی گردد. برخی دیگر از گروه های مذهبی بنیادگرا که با روش اخوان و بخصوص در زمینۀ تن دادن به سازوکارهای دموکراتیک مخالفند، مانند طالبان و القاعده و هواداران شان، که جهاد مسلحانه را راه حل اساسی مشکلات این جوامع قلمداد می کنند، از این تحول استقبال نمی نمایند.
چندین سال قبل، هنگامی که جنبش اخوان در مصر به آستانۀ هفتاد سالگی پا نهاده بود، ایمن الظواهری، رهبر کنونی القاعده، کتابی بنام "الحصاد المر" در نقد روش اخوان نوشت و در آن تلاش کرد نشان دهد که این شیوه حاصلی در پی ندارد.
این گروه ها از هم اکنون ناخرسندی خود را از پیروزی اخوان در مصر اظهار داشته و معتقدند که تطبیق شریعت از این رهگذر امکانپذیر نیست، و مادامی که این جنبش نتواند به تطبیق شریعت قیام کند، نمی توان پسوند اسلامی به حکومت تحت رهبری آن داد. دست کم بخشی از گروه های سلفی نیز چنین موضعی نسبت به این حکومت خواهند گرفت.
تحولات بلند مدت تر بستگی دارد به نوع عملکرد اخوان از طریق حکومتی که در دست گرفته است. کسانی که با مشکلات سیاسی-اجتماعی مصر آشنایی دارند درک می کنند که نباید توقع تحولات کلانی داشته باشند و دست کم این امر را با احتمال قوی مطرح می نمایند که در بهترین حالت، آنچه خواهد شد با مدینۀ فاضله ای که این جنبش تا کنون نویدش را داده است، فاصلۀ چشمگیری خواهد داشت.
در سالهای آغازین این قرن، که اخوان توانسته بود اقلیت قابل وزنی در پارلمان مصر داشته باشد، این سخن بر زبان شماری از رهبران اصلاح طلب آن مانند عصام العریان مطرح می گردید که در تمام این سالها، راهکار مشخصی برای مشکلات اجتماعی مصر از سوی این جنبش ارائه نشده است.
در صورتی که این وضعیت پس از بدست گرفتن قدرت نیز دوام نماید، هم هوداران آن در افغانستان و هم در بسیاری دیگر از کشورهای اسلامی ناچار به تجدید نظر در همه یا بخشی از این ایدئولوژی خواهند شد و احتمال انشعاب و چند دستگی در درون اصل جنبش در مصر نیز قوت بیشتری خواهد گرفت.

آیا اخوان المسلمین جسارت لازم را دارد

اگر اخوان المسلمین مصر بتواند الگوی اسلامگرایان ترکیه را که موفقترین مدل حکومت داری در کشورهای اسلامی را در این روزگار به نمایش گذاشته اند در پیش بگیرد، هرچند دستاورد مهمی هم برای مصر و هم برای عموم جنبشهای اسلامی به شمار خواهد رفت، اما در عین حال، این پیامد را نیز خواهد داشت که سکولاریسم یا مرز افکندن میان حوزۀ قدسی و غیر قدسی از سوی بزرگترین جنبش اسلامی این عصر به رسمیت شناخته خواهد شد.
این امر به معنای عبور از اساسی ترین پایه های تئوریک این جماعت خواهد بود که هرچند از سوی بخشی از بدنۀ اسلام سیاسی نوعی ساختار شکنی تلخ تلقی خواهد شد، اما می تواند رهگشای نوزایی/رنسانسی باشد که دیری است کشورهای اسلامی در انتظار آن چشم به راه بوده اند.
چنین تحولی به آسانی صورت نخواهد گرفت، چراکه از یک سو جسارت فکری و شهامت اخلاقی بلندی می طلبد و از سویی دیگر درگیری های شدیدتری با بدنۀ تندرو اسلام سیاسی هم در دورن اخوان و هم در جبهۀ افراطگرایی مذهبی را در پی خواهد داشت، امری که تا کنون اخوان از مواجهه با آن طفره رفته است.